Dlaczego nie pamiętamy pierwszych lat życia

Pamięć autobiograficzna i amnezja dziecięca

Podczas jednej z rodzinnych kolacji wspominaliśmy przeprowadzkę do innego miasta. Zapytałam mojego siedmioletniego syna, czy pamięta coś z tamtego czasu. Miał wtedy około dwóch i pół roku. Ku mojemu zdziwieniu nie potrafił przywołać żadnych szczegółów z samej przeprowadzki. Po chwili przypomniał sobie jednak coś zupełnie innego - spacer z babcią po parku, kiedy jego młodsza siostra właśnie przyszła na świat. Miał wtedy trzy lata. Pamiętał nawet, że pytał babcię, kiedy mama wróci ze szpitala.

Dlaczego jedne wspomnienia z wczesnego dzieciństwa zostają z nami na lata, a inne znikają niemal bez śladu?

Psychologia i neuronauka od wielu lat próbują odpowiedzieć na te pytania. Aby zrozumieć zjawisko tzw. amnezji dziecięcej, warto najpierw przyjrzeć się temu, czym właściwie jest pamięć autobiograficzna i jak rozwija się ona w pierwszych latach życia.

Pamięć autobiograficzna - nasza osobista historia

Pamięć autobiograficzna to zdolność przywoływania wydarzeń z własnego życia - sytuacji, w których uczestniczyliśmy i które miały miejsce w określonym czasie i przestrzeni. Dzięki niej potrafimy powiedzieć nie tylko co się wydarzyło, ale także kiedy, gdzie i z kim.

Nasze wspomnienia nie są w pamięci uporządkowane przypadkowo. Tworzą pewną strukturę. Najbardziej ogólny poziom stanowią szerokie okresy życia - takie jak dzieciństwo, szkoła czy studia. W ich obrębie znajdują się zdarzenia ogólne, czyli powtarzalne sytuacje, które tworzą schematy doświadczeń - na przykład codzienna droga do szkoły czy rutyna dnia w pracy. Najbardziej szczegółowy poziom tworzą zdarzenia specyficzne: pojedyncze wydarzenia osadzone w konkretnym miejscu i czasie.

To właśnie te szczególne momenty często zostają w pamięci najdłużej - pierwszy dzień w przedszkolu, narodziny rodzeństwa, ważny wypadek albo sytuacja, która wywołała bardzo silne emocje. Co ciekawe, ludzie częściej przypominają sobie wydarzenia pozytywne niż negatywne.

Pamięć autobiograficzna nie jest więc neutralnym zapisem przeszłości, ale raczej selektywną opowieścią o własnym życiu.

Kiedy zaczyna się pamięć o sobie?

Choć mózg noworodka potrafi zapamiętywać różne informacje np. rozpoznawać głos matki, pamięć autobiograficzna rozwija się znacznie później. Jej pierwsze wyraźne fundamenty pojawiają się dopiero około drugiego roku życia.

W tym czasie zachodzi kilka ważnych zmian rozwojowych. Jedną z nich jest pojawienie się świadomości siebie jako odrębnej osoby. Jednym z klasycznych wskaźników tego momentu jest tzw. test lustra, czyli moment, w którym dziecko rozumie, że odbicie należy do niego.

Równolegle bardzo szybko rozwija się język. Dzięki niemu doświadczenia mogą zostać nazwane i uporządkowane. Dziecko zaczyna też stopniowo rozumieć strukturę czasu. To, że pewne rzeczy wydarzyły się wcześniej, a inne później.

Połączenie tych trzech elementów - samoświadomości, języka i rozumienia czasu - pozwala dziecku tworzyć wspomnienia, które stają się częścią jego autobiograficznej historii.

Połączenie tych trzech elementów - samoświadomości, języka i rozumienia czasu - pozwala dziecku tworzyć wspomnienia, które stają się częścią jego autobiograficznej historii.

Pamięć jako wspólna opowieść

Pamięć autobiograficzna nie rozwija się jednak w izolacji. W dużej mierze kształtuje się w relacjach z innymi ludźmi.

To właśnie w rozmowach z dorosłymi dzieci uczą się, które wydarzenia są ważne i jak można o nich opowiadać. Rodzice często pomagają dziecku przypomnieć sobie różne sytuacje, zadając pytania, dopowiadając szczegóły i wspólnie rekonstruując wydarzenia.

To właśnie w rozmowach z dorosłymi dzieci uczą się, które wydarzenia są ważne i jak można o nich opowiadać.

Niektóre rodziny robią to w sposób szczególnie rozbudowany. Pytają o emocje, szczegóły, przebieg wydarzeń. Taki sposób rozmowy bywa określany jako styl elaboratywny. Badania pokazują, że dzieci, które często uczestniczą w takich rozmowach, tworzą bardziej szczegółowe wspomnienia i potrafią lepiej opowiadać o własnych doświadczeniach.

Dlaczego pamięć autobiograficzna jest tak ważna?

Pamięć autobiograficzna pełni w naszym życiu kilka kluczowych funkcji. Dzięki niej przeszłość nie jest tylko zbiorem wydarzeń, ale zaczyna tworzyć historię o tym, kim jesteśmy.

Po pierwsze, pomaga budować poczucie tożsamości. Dzięki niej możemy powiedzieć: „to jestem ja - to są moje doświadczenia”.

Po drugie, pełni funkcję społeczną. Opowiadanie o przeszłości pozwala budować relacje, dzielić się doświadczeniami i lepiej rozumieć innych ludzi.

Po trzecie, ma znaczenie adaptacyjne. Wspomnienia pomagają nam uczyć się na własnych doświadczeniach, podejmować decyzje i planować przyszłość.

Z tej perspektywy pamięć autobiograficzna nie jest jedynie magazynem przeszłości. To narzędzie, które pozwala nam orientować się w świecie i budować spójną historię własnego życia. Z czasem ta historia zaczyna tworzyć coś jeszcze ważniejszego - opowieść o tym, kim jesteśmy.

Z tej perspektywy pamięć autobiograficzna nie jest jedynie magazynem przeszłości. To narzędzie, które pozwala nam orientować się w świecie i budować spójną historię własnego życia.

Amnezja dziecięca - tajemnica pierwszych lat życia

Mimo że dzieci zaczynają tworzyć wspomnienia już około drugiego roku życia, większość dorosłych nie potrafi przypomnieć sobie wydarzeń sprzed czwartego lub piątego roku życia. Zjawisko to nazywamy amnezją dziecięcą.

Nie oznacza to jednak, że wczesne doświadczenia znikają całkowicie. Badania pokazują, że mogą one nadal wpływać na emocje, sposób reagowania na stres czy rozwój osobowości. Wczesne doświadczenia zostawiają ślad, nawet jeśli nie potrafimy ich świadomie przywołać.

Psychologia proponuje kilka możliwych wyjaśnień dlaczego tak się dzieje. Współczesne badania sugerują, że zjawisko amnezji dziecięcej najprawdopodobniej nie ma jednej przyczyny, lecz jest efektem nakładających się procesów psychologicznych, poznawczych i neurobiologicznych.

Psychoanalityczne ujęcie amnezji dziecięcej

Jedno z najstarszych wyjaśnień amnezji dziecięcej wywodzi się z tradycji psychoanalitycznej. W tym ujęciu brak wspomnień z pierwszych lat życia nie oznacza, że doświadczenia z tego okresu znikają z pamięci. Raczej pozostają one poza świadomym dostępem, ponieważ psychika małego dziecka nie jest jeszcze gotowa, by je w pełni przetworzyć.

Według tej perspektywy wczesne doświadczenia, szczególnie te silnie emocjonalne, mogą zostać odsunięte poza świadomość jako forma ochrony rozwijającego się „ja”. W tym sensie amnezja dziecięca byłaby problemem dostępu do wspomnień, a nie ich całkowitej utraty.

Według tej perspektywy wczesne doświadczenia, szczególnie te silnie emocjonalne, mogą zostać odsunięte poza świadomość jako forma ochrony rozwijającego się „ja”.

Współczesna psychologia traktuje jednak to wyjaśnienie raczej jako historyczny punkt wyjścia. Trudno bowiem wyjaśnić w ten sposób fakt, że nie pamiętamy również wielu zwyczajnych, a nawet pozytywnych doświadczeń z wczesnego dzieciństwa. Z tego powodu dziś większą uwagę zwraca się na poznawcze i neurobiologiczne mechanizmy rozwoju pamięci.

Poznawcza i językowa perspektywa rozwojowa

Inne wyjaśnienie amnezji dziecięcej proponuje nurt poznawczy. W tym ujęciu problem nie polega na tym, że małe dzieci nie potrafią tworzyć wspomnień. Wczesne doświadczenia mogą być zapisywane w pamięci, jednak z czasem tracimy do nich świadomy dostęp. Amnezja dziecięca wynika więc raczej z trudności w późniejszym przywoływaniu tych wspomnień niż z braku ich zapisu.

Amnezja dziecięca wynika więc raczej z trudności w późniejszym przywoływaniu tych wspomnień niż z braku ich zapisu.

Rozwój pamięci autobiograficznej jest silnie związany z kilkoma ważnymi zmianami rozwojowymi. Jedną z nich jest rozwój języka, który pozwala dziecku opisywać wydarzenia i nadawać im znaczenie. Drugą - rozwój pojęcia siebie w czasie, czyli zdolność do rozumienia, że „ja z przeszłości” i „ja z teraźniejszości” to ta sama osoba. Trzecim elementem jest rozwój umiejętności narracyjnych, dzięki którym doświadczenia mogą zostać uporządkowane w opowieść o tym, co się wydarzyło.

We wczesnym dzieciństwie te kompetencje dopiero się kształtują. Dziecko doświadcza wielu wydarzeń i potrafi je zapamiętywać, ale nie posiada jeszcze stabilnego systemu, który pozwalałby włączyć je do długotrwałej historii własnego życia. Wspomnienia z tego okresu mogą więc istnieć w pamięci w bardziej fragmentarycznej formie - jako obrazy, emocje czy pojedyncze wrażenia - ale nie stają się częścią spójnej autobiograficznej narracji.

Współczesne modele pamięci podkreślają także, że wspomnienia nie są jedynie przechowywane, lecz stale konstruowane i organizowane wokół aktualnego obrazu siebie. W dzieciństwie system ten dopiero się rozwija, dlatego wiele wczesnych doświadczeń nie zostaje trwale zintegrowanych z autobiograficzną historią jednostki i z czasem staje się dla świadomości niedostępnych.

Z tej perspektywy amnezja dziecięca nie oznacza więc, że pierwsze lata życia są „puste”. Wydarzenia z tego okresu pozostawiają ślady w pamięci i mogą wpływać na emocje czy sposób reagowania na świat, ale nie są jeszcze częścią świadomej opowieści o sobie, którą zaczynamy budować dopiero kilka lat później.

Neurobiologiczne podstawy amnezji dziecięcej

Wyjaśnienia amnezji dziecięcej pojawiają się również w neuronauce. Aby je zrozumieć, trzeba na chwilę zajrzeć do rozwijającego się mózgu małego dziecka. W tym ujęciu kluczową rolę odgrywa rozwój hipokampa - struktury mózgu odpowiedzialnej za tworzenie i konsolidację wspomnień epizodycznych.

We wczesnym dzieciństwie mózg rozwija się niezwykle intensywnie. Jednym z przejawów tej dynamiki jest bardzo wysoki poziom neurogenezy, czyli powstawania nowych neuronów w hipokampie. Proces ten jest niezwykle ważny dla uczenia się i plastyczności mózgu, ale może mieć również pewien uboczny skutek: destabilizację wcześniej zapisanych śladów pamięciowych.

Nowe neurony włączają się w istniejące sieci neuronalne, co sprzyja tworzeniu nowych połączeń, ale jednocześnie może osłabiać lub reorganizować wcześniejsze zapisy doświadczeń. W efekcie wspomnienia powstałe bardzo wcześnie mogą stopniowo tracić swoją stabilność i przestawać być dostępne w późniejszym okresie życia.

Badania eksperymentalne sugerują również, że młode organizmy potrafią tworzyć ślady pamięciowe, które jednak nie są spontanicznie dostępne. W pewnych warunkach mogą one zostać reaktywowane, co wskazuje, że wczesne doświadczenia niekoniecznie znikają całkowicie, lecz pozostają zapisane w formie trudniej dostępnej dla świadomego przypominania.

Z tej perspektywy amnezja dziecięca nie wynika z braku pamięci w pierwszych latach życia. Raczej odzwierciedla niedojrzałość systemów mózgowych odpowiedzialnych za stabilne przechowywanie i późniejsze przywoływanie wspomnień autobiograficznych.

Z tej perspektywy amnezja dziecięca nie wynika z braku pamięci w pierwszych latach życia. Raczej odzwierciedla niedojrzałość systemów mózgowych odpowiedzialnych za stabilne przechowywanie i późniejsze przywoływanie wspomnień autobiograficznych.

Dlaczego nie pamiętamy - i dlaczego to wcale nie jest problem

Nauka wciąż nie daje jednej, prostej odpowiedzi na pytanie, dlaczego nie pamiętamy pierwszych lat życia. Coraz więcej badań sugeruje jednak, że na to zjawisko składa się kilka różnych procesów.

Wspomnienia z pierwszych lat życia najprawdopodobniej istnieją, ale są zapisane w inny sposób niż wspomnienia z późniejszych okresów. Mogą być fragmentaryczne, słabiej zintegrowane z autobiograficzną narracją lub niedostępne dla świadomego przywołania.

Nie pamiętamy pierwszych lat życia w formie spójnej historii. Ale to nie znaczy, że one nie ukształtowały tego, kim jesteśmy. Wczesne doświadczenia zapisują się w emocjach, sposobach reagowania, stylu budowania relacji. Zanim zaczniemy świadomie opowiadać historię o sobie, nasze ciało i mózg już ją tworzą. Dopiero kilka lat później uczymy się zamieniać te doświadczenia w opowieść o własnym życiu.

Nie pamiętamy pierwszych lat życia w formie spójnej historii. Ale to nie znaczy, że one nie ukształtowały tego, kim jesteśmy.

W kolejnych latach życia dziecko nie tylko zaczyna pamiętać coraz więcej wydarzeń. Stopniowo rozwija także zdolność kierowania własnym zachowaniem - czyli coś, co psychologowie nazywają funkcjami wykonawczymi i o nich napiszę w kolejnym artykule.

Źródła i badania

• Alberini, C. M., & Travaglia, A. (2017). Infantile amnesia: A critical period of learning to learn and remember. Developmental Cognitive Neuroscience.
• Conway, M. A., & Pleydell-Pearce, C. W. (2000). The construction of autobiographical memories in the self-memory system. Psychological Review.
• Haden, C. A., Haine, R. A., & Fivush, R. (1997). Developing narrative structure in parent-child reminiscing across the preschool years. Developmental Psychology.
• Howe, M. L., & Courage, M. L. (1993). On resolving the enigma of infantile amnesia. Psychological Bulletin.
• Howe, M. L., & Courage, M. L. (1997). The emergence and early development of autobiographical memory. Psychological Review.
• Jagodzińska, M. (2000). Amnezja dziecięca. Dlaczego nie pamiętamy wczesnego dzieciństwa? Przegląd Psychologiczny.
• Josselyn, S. A., & Frankland, P. W. (2012). Infantile amnesia: A neurogenic hypothesis. Learning & Memory.
• Lewis, M. D. (1995). Memory and psychoanalysis: A new look at infantile amnesia and transference. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry.
• Maruszewski, T. (2008). Inklinacja pozytywna, blednięcie afektywne i wiarygodność pamięci autobiograficznej. Neuropsychiatria i Neuropsychologia.
• Nelson, C. A. (2008). The ontogeny of human memory: A cognitive neuroscience perspective. Developmental Psychology.
• Nelson, K., & Fivush, R. (2004). The emergence of autobiographical memory: A social-cultural developmental theory. Psychological Review.
• Travaglia, A., Bisaz, R., Sweet, E. S., Blitzer, R. D., & Alberini, C. M. (2016). Infantile amnesia reflects a developmental critical period for hippocampal learning. Nature Neuroscience.