Kim właściwie jestem?

Jak rozwija się tożsamość w okresie dorastania

Podczas jednej z zabaw na huśtawce moja córka zapytała nagle: „Mamo, skąd wiadomo, że ja to ja, a Tadzio to Tadzio?”

Zaskoczyło mnie, skąd u czterolatki pojawiło się tak filozoficzne pytanie. Odpowiedziałam najprościej: że ona jest Basią, która najbardziej lubi pomidorową z makaronem i budyń waniliowy, a Tadzio woli pomidorową z ryżem i budyń czekoladowy. Jej to wystarczyło. Ale ze mną to pytanie zostało na dłużej.

Choć brzmi prosto, nie ma jednej oczywistej odpowiedzi. W pewnym momencie życia każdy zaczyna się nad nim zastanawiać. Najczęściej dzieje się to w okresie dorastania, gdy młody człowiek zaczyna intensywnie poszukiwać odpowiedzi na pytanie: kim właściwie jestem?

W poprzednich tekstach przyglądaliśmy się różnym elementom rozwoju psychicznego: temu, jak kształtuje się pamięć autobiograficzna, jak ważna jest przynależność do grupy czy dlaczego nastolatki częściej podejmują ryzyko. Wszystkie te procesy prowadzą jednak do czegoś jeszcze ważniejszego – stopniowego budowania tożsamości.

Psychologowie od dawna próbują zrozumieć, jak powstaje to poczucie spójności: jak młody człowiek zaczyna łączyć swoje doświadczenia, relacje i wybory w odpowiedź na pytanie, kim jest.

Fundamenty rozwoju tożsamości

Jedną z najbardziej wpływowych koncepcji rozwoju tożsamości zaproponował Erik Erikson. Zwracał on uwagę, że rozwój człowieka przebiega w kolejnych etapach, a każdy z nich wiąże się z określonym zadaniem psychologicznym. W okresie dorastania najważniejszym z nich jest właśnie budowanie tożsamości. Młody człowiek próbuje zrozumieć, kim jest i jakie miejsce chce zajmować w świecie. Jeśli ten proces przebiega pomyślnie, prowadzi do poczucia wewnętrznej spójności i wierności wybranym wartościom. Jeśli jednak poszukiwania są zbyt chaotyczne lub zostają przedwcześnie przerwane, może pojawić się poczucie pomieszania ról.

Eksploracja i zobowiązanie – jak kształtuje się tożsamość

Myśl tę rozwinął James Marcia, który zaproponował bardziej szczegółowy opis sposobów, w jakie ludzie dochodzą do własnej tożsamości. Zauważył on, że kluczowe są dwa procesy: eksploracja oraz zobowiązanie. Eksploracja oznacza poszukiwanie różnych możliwości, czyli sprawdzanie poglądów, ról społecznych czy planów na przyszłość. Zobowiązanie pojawia się wtedy, gdy człowiek zaczyna podejmować decyzje i uznaje je za własne.

Na tej podstawie Marcia wyróżnił cztery możliwe stany tożsamości. Niektórzy młodzi ludzie przechodzą okres intensywnych poszukiwań, po którym podejmują świadome decyzje – wówczas mówi się o tożsamości osiągniętej. Inni pozostają w fazie eksploracji, próbując różnych możliwości bez ostatecznych rozstrzygnięć (moratorium). Bywa też tak, że ktoś przyjmuje gotowe wzorce, np. wartości rodziców, bez wcześniejszego ich sprawdzania (tożsamość nadana). Zdarza się również sytuacja, w której zarówno poszukiwania, jak i zobowiązania są słabo rozwinięte (tożsamość rozproszona).

Warto przy tym pamiętać, że nie są to sztywne kategorie. W ciągu życia ludzie mogą wielokrotnie przechodzić między różnymi stanami. Tożsamość nie jest czymś raz na zawsze ustalonym, lecz raczej procesem, który rozwija się i zmienia wraz z doświadczeniami.

Tożsamość narracyjna: życie jako opowieść

Współczesna psychologia opisuje rozwój tożsamości z dwóch uzupełniających się perspektyw. Jedna z nich koncentruje się na procesie podejmowania decyzji (model dwucykliczny): młody człowiek najpierw eksploruje różne możliwości życiowe, a następnie zastanawia się nad już podjętymi wyborami i sprawdza, czy rzeczywiście do niego pasują. Druga perspektywa zwraca uwagę na narrację, czyli sposób, w jaki człowiek opowiada o własnym życiu. W tym ujęciu tożsamość powstaje wtedy, gdy różne doświadczenia zaczynają układać się w bardziej spójną historię.

Oba procesy odnoszą się do różnych wymiarów naszego życia: podejmowanie zobowiązań kieruje nas ku przyszłości, a narracja pozwala nadać sens temu, co już się wydarzyło.

Z tej drugiej perspektywy rozwój tożsamości można rozumieć jako stopniowe budowanie opowieści o własnym życiu. Człowiek nie tylko podejmuje decyzje dotyczące wartości czy ról społecznych, ale także próbuje zrozumieć sens swoich doświadczeń. Z biegiem czasu pojedyncze wydarzenia układają się w historię – w opowieść o tym, skąd pochodzimy, co było dla nas ważne i dokąd zmierzamy.

Zdolność tworzenia takich historii nie pojawia się od razu. Małe dzieci potrafią opowiadać o pojedynczych zdarzeniach, ale dopiero w okresie dorastania zaczynają łączyć różne doświadczenia w bardziej spójną narrację o sobie. Dzięki temu przeszłość, teraźniejszość i wyobrażona przyszłość zaczynają tworzyć jedną całość. To właśnie ta wewnętrzna opowieść daje nam poczucie ciągłości i przekonanie, że mimo zmieniających się okoliczności wciąż jesteśmy tą samą osobą.

Co ważne, dojrzała narracja nie polega jedynie na odtwarzaniu faktów z przeszłości. Istotne jest także to, w jaki sposób nadajemy znaczenie trudnym doświadczeniom. Osoby o wyższym dobrostanie częściej opisują negatywne wydarzenia jako momenty, które – mimo bólu – stały się źródłem rozwoju. Psychologowie nazywają to czasem sekwencją odkupienia: sytuacją, w której trudne doświadczenie zostaje włączone do historii życia jako punkt zwrotny prowadzący do wzrostu. Na przykład rozwód rodziców może być zapamiętany nie tylko jako bolesne wydarzenie, ale także jako doświadczenie, które pomogło rozwinąć samodzielność lub większą wrażliwość na relacje.

Dlaczego inni ludzie są tak ważni

Na sposób, w jaki budujemy tę opowieść, ogromny wpływ mają relacje z innymi ludźmi. Rodzice są pierwszymi osobami, które pomagają dziecku opowiadać o jego doświadczeniach i nadawać im znaczenie. Po raz kolejny widać tu znaczenie stylu elaboratywnego, który sprzyja rozwojowi narracji dziecka. Polega on na rozmowach o przeszłości, które nie kończą się na faktach, ale drążą przyczyny i emocje („dlaczego tak się poczułeś?”, „co to o tobie mówi?”). Rodzice pełnią funkcję „rusztowania”, pomagając dziecku wyciągać wnioski i nadawać znaczenie doświadczeniom. Potem, w okresie dorastania coraz ważniejszą rolę zaczynają odgrywać rówieśnicy. To w ich obecności młodzi ludzie testują różne wersje siebie, sprawdzają, jakie poglądy czy role pasują do ich obrazu świata. Uważny słuchacz-rówieśnik, który potwierdza naszą historię słowami „to do ciebie pasuje”, pomaga nam ustabilizować zobowiązania tożsamościowe.

Sprawstwo i dobrostan: dlaczego tożsamość ma znaczenie

Tożsamość to nie tylko teoria – to fundament naszego zdrowia psychicznego. Silne zobowiązania tożsamościowe wiążą się z lepszym przystosowaniem psychospołecznym.
Kluczowym ogniwem łączącym tożsamość z dobrostanem jest poczucie sprawstwa.

Sprawstwo to przekonanie, że jesteśmy autonomicznymi autorami swojego życia. Nastolatkowie, którzy w swoich historiach opisują siebie jako osoby sprawcze, łatwiej podejmują decyzje o przyszłości i silniej się z nimi utożsamiają. Co więcej, wysokie poczucie sprawstwa w narracjach pozwala przewidzieć realny wzrost zaangażowania w procesy tożsamościowe w ciągu kolejnych lat.

Interesującym zjawiskiem jest rola porażek. Refleksja nad błędami sprzyja trwałym zobowiązaniom, ponieważ zmusza nas do przemyślenia wartości i budowania spójności między tym, co myślimy, a tym, jak działamy.

Czy rozwój tożsamości kiedyś się kończy?

Choć wiele klasycznych teorii sugerowało, że tożsamość kształtuje się przede wszystkim w okresie dorastania, współczesne badania pokazują, że proces ten trwa znacznie dłużej. Zmiany życiowe, nowe role zawodowe, relacje czy doświadczenia mogą ponownie uruchamiać pytania o to, kim jesteśmy i dokąd zmierzamy. W tym sensie rozwój tożsamości nigdy się całkowicie nie kończy.

Budowanie tożsamości można więc rozumieć jako długotrwały proces nadawania sensu własnym doświadczeniom. Każde wydarzenie – sukces, porażka, ważna rozmowa czy zmiana życiowej drogi – staje się fragmentem historii, którą opowiadamy o sobie. Z czasem te fragmenty zaczynają tworzyć bardziej spójną całość.

To właśnie z tych wszystkich doświadczeń – pierwszych wspomnień, regulacji, relacji z innymi ludźmi, prób i błędów okresu dorastania – powoli wyłania się odpowiedź na pytanie, które moja córka zadała kiedyś na huśtawce: kim właściwie jesteśmy.

Źródła i badania

• Branje, S., et al. (2021). Dynamics of identity development in adolescence: A decade in review. Journal of Research on Adolescence.
• Doeselaar, L. van, et al. (2020). Adolescents’ identity formation: Linking the narrative and the dual-cycle approach. Journal of Youth and Adolescence.
• Habermas, T., & de Silveira, C. (2008). The development of global coherence in life narratives across adolescence. Developmental Psychology.
• McAdams, D. P., & McLean, K. C. (2013). Narrative identity. Current Directions in Psychological Science.
• McLean, K. C., & Pasupathi, M. (2012). Processes of identity development: Where I am and how I got there. Identity.
• Waterman, A. S. (1982). Identity development from adolescence to adulthood. Developmental Psychology.